მიგრაციისა და მიგრანტებისადმი დამოკიდებულების თემა თანამედროვე სამყაროში სულ უფრო აქტუალური ხდება. ამ კონტექსტში საქართველო საზოგადოებრივი განწყობების ანალიზისთვის საჩვენებელ მაგალითს წარმოადგენს. საქართველო, ისევე როგორც სომხეთი, რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში ძირითადად ემიგრაციული ქვეყანა იყო, რადგან პოსტსაბჭოთა წლებში მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი რეგიონს სამხედრო კონფლიქტებისა და ეკონომიკური პრობლემების გამო ტოვებდა.
რუსეთის მოქალაქეების მასობრივი შემოსვლა „სპეციალური სამხედრო ოპერაციის“ დაწყების შემდეგ შოკისმომგვრელი აღმოჩნდა როგორც ადგილობრივი მაცხოვრებლებისთვის, ისე თავად მიგრანტებისთვის. სხვადასხვა მკვლევარი ცდილობს შეაფასოს ამ მიგრაციული ტალღის მასშტაბი. კონკრეტულ მომენტში ჩამოსულთა რაოდენობის (ე.წ. „migration stock“) ზუსტი დათვლა უკიდურესად რთულია: მიგრაციის პირველ წელს ბევრი ადამიანი საქართველოდან სომხეთში გადადიოდა და პირიქით, რამდენჯერმე ბრუნდებოდა რუსეთში, მიდიოდა ისრაელში რეპატრიაციისთვის, აფორმებდა შენგენის ვიზას — ინდივიდუალური ტრაექტორიების ვარიანტები მრავალრიცხოვანია. მაღალი მობილობა ხსნის იმ სირთულესაც, რაც დაკავშირებულია არა მხოლოდ საქართველოში მუდმივად მცხოვრები მიგრანტების დათვლასთან, არამედ იმათთანაც, ვინც საქართველოსა და სხვა ქვეყნებს შორის გადაადგილდება. მობილობის ასეთი მაღალი დონისა და ტურისტული ნაკადის მიგრაციულისგან გამიჯვნის შეუძლებლობის პირობებში, სტატისტიკური მეთოდები ნაკლებეფექტურია.
საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მონაცემებით, 2022 წლის 3 ოქტომბრისთვის ქვეყანაში რუსეთის დაახლოებით 112 ათასი მოქალაქე იმყოფებოდა. ეს უზარმაზარი ციფრია ქვეყნისთვის, რომლის მოსახლეობა 3,8-3,9 მილიონია. სხვა შეფასებებით, 60 ათასი რუსი ჩამოვიდა და დარჩა საქართველოში. მკვლევართა უმეტესობა თანხმდება, რომ ემიგრაციაში მყოფი დაახლოებით 100 000 ადამიანის პიკი 2022 წლის ბოლოსა და 2023 წლის დასაწყისზე მოდიოდა, რის შემდეგაც ტენდენცია გადინებისკენ შეიცვალა. გარდა ამისა, ბევრმა უპირატესობა იმ ქვეყნებს მიანიჭა, რომლებიც გრძელვადიანი მიგრაციისთვის აირჩიეს.
გამოკითხვებისა და ინტერვიუების დროს რესპონდენტთა მნიშვნელოვანი ნაწილი თავიდანვე განიხილავდა საქართველოს, როგორც ტრანზიტულ ქვეყანას ძირითად მიგრაციამდე, თუმცა ქვეყნიდან წასვლის საბოლოო გადაწყვეტილებას ადამიანები, როგორც წესი, აქ ცხოვრების გარკვეული გამოცდილების შემდეგ იღებენ. ამ გადაწყვეტილებაზე რამდენიმე მიზეზი ახდენს გავლენას. ნაწილისთვის შემდგომი გადასვლა დაკავშირებულია ეკონომიკური შესაძლებლობების გაფართოებასთან, გრძელვადიანი ლეგალიზაციის ან მესამე ქვეყნის მოქალაქეობის მიღების პერსპექტივასთან. მეორე მხრივ, საქართველოში ბინადრობის ნებართვის (ბნნ) მიღება რთულია და ამ სტატუსის მოპოვებაც კი არ იძლევა იმის გარანტიას, რომ საბაჟო ორგანოები ქვეყანაში შემოსვლაზე უარს არ იტყვიან მიზეზის განმარტების გარეშე.
საქართველოში ჩამოსვლის მომენტისთვის, კვლევითი ჯგუფის Exodus-ის გამოკითხვების მიხედვით, მიგრანტებს შორის სამი ყველაზე გავრცელებული პროფესია გამოიკვეთა: IT-სფერო, განათლება და კულტურა/კრეატიული ინდუსტრიები. ლიდერობდა IT-სექტორი. ჯამში ეს სამი მიმართულება შერჩევის თითქმის 65%-ს მოიცავდა. ბევრი მიგრანტისთვის გადასახლება და ნაცნობი სოციალური კავშირების მიღმა შემოსავლის წყაროს ძიება საქმიანობის სფეროს შეცვლის ბიძგად იქცა. სოციოლოგები და ჟურნალისტები „წავიდნენ IT-ში“ და მიიღეს დამატებითი განათლება ისეთ სპეციალობებზე, როგორიცაა დეველოპერი, მონაცემთა ანალიტიკოსი, QA-ტესტერი.
აღსანიშნავია, რომ მათ შორის, ვინც დისტანციურ სამუშაოს ეძებდა, ზოგისთვის პრინციპული იყო შემოსავლის წყაროს რუსეთის გარეთ პოვნა:
-
ეთიკური მოსაზრებებით;
-
ტექნიკური მოსაზრებებით;
-
უსაფრთხოების მოსაზრებებით.
მიგრანტების სოციალური პროფილის ანალიზის პარალელურად, მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი აღქმის საკითხი. „კავკასიის ბარომეტრის“ მონაცემებზე დაყრდნობით ანალიზდება, თუ როგორ იცვლება დამოკიდებულება იმიგრანტებისადმი იმის მიხედვით, თუ რამდენად სწამთ მათი წვლილის საქართველოს ეკონომიკურ განვითარებაში. ანკეტაში ტერმინი „იმიგრანტი“ გულისხმობდა „უცხოელებს, რომლებიც საქართველოში ჩამოდიან და აქ 3 თვეზე მეტი ვადით რჩებიან“. საქართველოს მოსახლეობის ფარდობითი უმრავლესობა (45%) აღნიშნავს, რომ იმიგრანტები მხოლოდ ხანდახან უწყობენ ხელს ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებას. ყოველი მეხუთე (22%) მიიჩნევს, რომ მათ წვლილი შეაქვთ ეკონომიკაში, ხოლო 18% საპირისპირო აზრზეა. მათ შორის, ვისაც დადებითი ეკონომიკური წვლილის სჯერა, 50% პოზიტიურ დამოკიდებულებას გამოხატავს. თუმცა, როდესაც ადამიანები მიიჩნევენ, რომ იმიგრანტებს წვლილი მხოლოდ პერიოდულად შეაქვთ ან საერთოდ არ შეაქვთ, ისინი, როგორც წესი, ნეიტრალურ დამოკიდებულებას ავლენენ. ნიშანდობლივია, რომ იმ რესპონდენტებს შორის, რომლებიც დარწმუნებულნი არიან იმიგრანტების წვლილის არარსებობაში, 17% ნეგატიურ დამოკიდებულებას აფიქსირებს, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია ყველა ჯგუფს შორის.
დიაგრამა 1. პროფესიები, დასაქმება და სამუშაო ადაპტაცია
წყარო: კვლევითი ჯგუფის Exodus-ის სოციალური გამოკითხვა
ამასთან, „სხვა“ ეთნიკური ჯგუფებისადმი საზოგადოებრივი უნდობლობის დონე მნიშვნელოვან ფაქტორად რჩება. BISAM Central Asia-ს კვლევები აჩვენებს, რომ საქართველო იმ ქვეყნების რიცხვშია, სადაც მაღალია უნდობლობა ტიტულოვანი ერისგან განსხვავებული ეთნიკური ჯგუფების მიმართ. პოსტსაბჭოთა სივრცეში ყველაზე გამოკვეთილი ნეგატივი სწორედ საქართველოში დაფიქსირდა (-33%), მას მოსდევს რუსეთი (-28%).
ბოლო წლების სტატისტიკური დინამიკა ნაკადების თანდათანობით სტაბილიზაციას ასახავს. „საქსტატის“ მონაცემებით, 2024 წელს ქვეყნიდან ემიგრაციაში წავიდა 121 425 ადამიანი, რაც 50,5%-ით ნაკლებია 2023 წლის მაჩვენებელზე. იმიგრირებულთა რაოდენობამ 135 811 შეადგინა — 34%-ით ნაკლები წინა წელთან შედარებით.
საქართველოში თანამედროვე ნაციონალისტური მობილიზაციის ისტორია რამდენიმე ნიშანდობლივი აფეთქებით აღინიშნა. ულტრამემარჯვენე იდეების შეღწევა ფანატთა წრეებში თანდათანობით მოხდა. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა აშშ-ის მოქალაქემ, ნიკოლოზ ბურნაძემ. 2013 წლის დასაწყისში ბურნაძე აშშ-დან საქართველოში დაბრუნდა და დაიწყო ნაციონალისტური იდეოლოგიის აქტიური პროპაგანდა მემარჯვენე რადიკალური ორგანიზაციის შექმნის მიზნით.
2016 წელს საქართველოს საინფორმაციო სივრცეში აქტიურად გამოჩნდა მემარჯვენე რადიკალური ნაციონალისტური მოძრაობა „ქართული ძალა“, რომლის აქტივისტებმა მიგრანტების წინააღმდეგ რამდენიმე რეზონანსული აქცია გამართეს. ქართველი ულტრამემარჯვენეების ბირთვს საფეხბურთო კლუბ „დინამოს“ რადიკალი ფანები შეადგენდნენ. პირველი საჯარო სკანდალი პოლიტიკურ ნიადაგზე 2015 წლის ივლისში მოხდა, როდესაც თბილისის „დინამოსა“ და აზერბაიჯანულ „გაბალას“ შორის მატჩის დროს „დინამიტებმა“ გამოფინეს ბანერი წარწერით: „არ დაგვივიწყებია ზაქათალა და კახი 1921 წლის“. სწორედ მაშინ, ამიერკავკასიის ბიუროს გადაწყვეტილებით, საქართველოს სასაზღვრო ტერიტორიები — ზაქათალა და კახი აზერბაიჯანს შეუერთდა. მატჩის შემდეგ ქართველმა ფანებმა ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენეს აზერბაიჯანელ გულშემატკივრებს და ფეხქვეშ გათელეს მათი სახელმწიფო დროშა.
უკვე 2017 წლის აპრილის ბოლოს, Facebook-ის ადმინისტრაციამ სცადა მოძრაობის ძირითადი გვერდის დაბლოკვა. მიუხედავად ამისა, ჯგუფი კვლავ შეიქმნა სხვა ქართული სახელწოდებით და 10 000-ზე მეტი გამომწერი დააგროვა. სიმბოლოდ ისინი იყენებენ „ბორჯღალს“. აღსანიშნავია, რომ ორგანიზაციის გვერდზე იდებოდა მუქარის შემცველი პოსტები ბათუმში მოქმედი თურქული სასწავლო დაწესებულებების მისამართით. ამჟამად ქართული ნაციონალისტური გარემო შედარებით მცირერიცხოვანია. დღეს საქართველოს ტერიტორიაზე ცხოვრობს დაახლოებით 6-7% აზერბაიჯანელი, რომლებიც სიდიდით მეორე ეთნიკურ უმცირესობად ითვლებიან.
ახალი აკადემიური წლიდან საქართველოს მთავრობა უმაღლესი განათლების სფეროში რადიკალურ ცვლილებას იწყებს — სახელმწიფო უნივერსიტეტები შეწყვეტენ უცხოელი სტუდენტების მიღებას. ეს პრინციპი კანონით განიმტკიცება ისე, რომ უცხოელები იქ მოხვედრას მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში შეძლებენ. გადაწყვეტილება 2025 წლის ოქტომბერ-დეკემბერში წარმოდგენილი მასშტაბური საგანმანათლებლო რეფორმის ფარგლებში გაჟღერდა.
ცვლილებებამდე უცხოელი სტუდენტები საქართველოს აკადემიური ლანდშაფტის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენდნენ. მაგალითად, 2024-2025 სასწავლო წლებში მათი რაოდენობა 37 000-ს აჭარბებდა და თითქმის ნახევარი სახელმწიფო უმაღლეს სასწავლებლებში სწავლობდა, განსაკუთრებით სამედიცინო და საინჟინრო პროგრამებზე. ოფიციალური პირები განმარტავენ, რომ სახელმწიფო უნივერსიტეტებმა რესურსები საქართველოს მოქალაქეების მომზადებაზე უნდა მიმართონ და არა კომერციულ სტრუქტურებად იმუშაონ.
თუმცა, ექსპერტთა შეფასებით, უცხოელების მიღებაზე უარის თქმა შესაძლოა სერიოზულ ფინანსურ დარტყმად იქცეს სახელმწიფო უმაღლესი სასწავლებლებისთვის, რადგან სწორედ უცხოელი სტუდენტების სწავლის საფასური ფარავდა დეფიციტს. გარდა ამისა, ეს ამცირებს საქართველოს, როგორც საერთაშორისო საგანმანათლებლო ცენტრის მიმზიდველობას.
უნდა აღინიშნოს, რომ თავდაპირველად განათლების სამინისტრო გამოვიდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის გაერთიანების ინიციატივით. თუმცა, ამას აკადემიური წრის ნაწილის ორკვირიანი პროტესტი მოჰყვა. შედეგად, 2026 წლის 9 თებერვალს პრემიერ-მინისტრმა ირაკლი კობახიძემ პროექტზე უარი განაცხადა. ნაცვლად ამისა, მიიღეს ალტერნატიული გადაწყვეტილება: ტექნიკური უნივერსიტეტი ტრანსფორმირდეს ვიწროპროფილურ ტექნიკურ სასწავლებლად და შეწყდეს მიღება ჰუმანიტარულ მიმართულებებზე.
ცალკე ყურადღებას იმსახურებს თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი. ტექნიკური განათლების პროფილიზაციის ფონზე, სამედიცინო უნივერსიტეტში ჰუმანიტარული კომპონენტის გაძლიერება იგეგმება. თუ ტექნიკური უნივერსიტეტის შემთხვევაში არჩეულია პროფილის შევიწროების კურსი, სამედიცინო სასწავლებლის მიმართ საპირისპირო ტენდენცია შეიმჩნევა — საგანმანათლებლო მოდელის ინსტიტუციური გაფართოება.
დაბოლოს, სახელმწიფოს ინსტიტუციური პასუხი ცვლილებებს განაგრძობს. 2026 წლის 1 მარტიდან საქართველოში ძალაში შედის შრომით მიგრაციასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი საკანონმდებლო ცვლილებები. ახალი კანონი უშუალოდ ეხება ყველა უცხოელს, რომელიც საქართველოში მუშაობს. შესაბამისი ნებართვის გარეშე მუშაობა ჩაითვლება დარღვევად და გამოიწვევს 2000 ლარის ოდენობით დაჯარიმებას როგორც დასაქმებულისთვის, ისე დამსაქმებლისთვის. ინიციატორების აზრით, უცხოელთა მზარდი რაოდენობის გამო საჭიროა კომპლექსური მიდგომა და არსებული თუ მომავალი რისკების გათვალისწინება.
ცხრილი 1. შრომითი მიგრაციის დარღვევები და ჯარიმები
წყარო: ელექტრონული რესურსი Revera Legal
ამრიგად, საქართველოს ბოლო წლების პოლიტიკა აჩვენებს, თუ რამდენად სწრაფად და მოულოდნელად შეიძლება შეიცვალოს სოციალური და დემოგრაფიული პროცესები შედარებით პატარა ქვეყანაშიც კი. ეს ყველაფერი მიგრაციულ თემას რთულს და მრავალშრიანს ხდის, თუმცა სწორედ ასეთი პროცესები ქმნის საზოგადოების განვითარების პოტენციალს მომავალში.
ანჟელიკა იგიტიანი, რსუ
